Większość strat w procesie nie wygląda jak strata. Wygląda jak normalna praca.
Operator idzie po narzędzie na drugi koniec hali. Pracuje. Ktoś w biurze trzeci raz przepisuje te same dane do innego systemu. Też pracuje. Klient czeka na ofertę cztery dni, choć jej przygotowanie zajmuje godzinę. I za to czekanie płaci.
Wszyscy są zajęci. Proces stoi.
Zajętość to nie wartość.
W tym artykule pokażę Ci 8 rodzajów strat w procesach, z przykładami z produkcji i z usług, oraz jak je zobaczyć u siebie i od czego zacząć ich usuwanie.
Czym jest strata w procesie?
Pojęcie wywodzi się z Systemu Produkcyjnego Toyoty (TPS, Toyota Production System). Taiichi Ohno, jeden z jego twórców, opisał 7 rodzajów strat. Później, w zachodniej literaturze Lean, doszła ósma: niewykorzystany potencjał ludzi. Stąd w praktyce mówi się raz o 7 stratach, raz o 8. Moim zdaniem ta ósma jest najważniejsza, ale o tym za chwilę.
Obok Muda Toyota mówi o dwóch innych źródłach problemów:
Te trzy są ze sobą powiązane. Nierówny plan (Mura) przeciąża ludzi w szczycie (Muri), a przeciążenie rodzi braki i poprawki (Muda).
Jakie są rodzaje strat w procesach?
Nadprodukcja
Robisz więcej, wcześniej lub szybciej, niż potrzebuje następny proces albo klient.
W produkcji: partia produkowana „na zapas”, bo przezbrojenie trwa długo.
W usługach i biurze: raporty, których nikt nie czyta, i usługi w pakiecie, z których klient nie korzysta.
Oczekiwanie
Ludzie, materiał albo dokument stoją i czekają na następny krok.
W produkcji: operator czeka na materiał, na ustawiacza albo na decyzję jakości.
W usługach i biurze: klient w kolejce na infolinii, faktura czeka na podpis kierownika.
Transport
Zbędne przemieszczanie materiału, produktu lub informacji.
W produkcji: paleta wozi się między magazynem a halą kilka razy, zanim trafi na linię.
W usługach i biurze: dokument wędruje przez trzy działy, choć decyzję podejmuje jeden.
Nadmierne przetwarzanie
Robisz więcej, niż wymaga klient, albo robisz to w zbyt skomplikowany sposób.
W produkcji: polerowanie powierzchni, której nikt nie widzi, tolerancje ostrzejsze niż w rysunku.
W usługach i biurze: pięć podpisów pod wnioskiem urlopowym, te same dane wpisywane do kilku systemów.
Zapasy
Więcej materiału, produkcji w toku albo wyrobów, niż potrzeba w danej chwili.
W produkcji: regały pełne półproduktów między stanowiskami, które ukrywają problemy.
W usługach i biurze: sterta zleceń „w toku”, skrzynka z setkami nieobsłużonych maili.
Zbędny ruch
Ruchy ludzi, które nie dodają wartości: szukanie, sięganie, chodzenie.
W produkcji: szukanie narzędzi, schylanie się po części, chodzenie po podpis.
W usługach i biurze: szukanie pliku w folderach, chodzenie między biurami po informację.
Wady i poprawki
Braki, reklamacje, poprawki i wszystko, co trzeba zrobić drugi raz.
W produkcji: sortowanie, naprawy, złom, reklamacje od klienta.
W usługach i biurze: błąd w zamówieniu, źle wystawiona faktura, rezerwacja na zły termin.
Niewykorzystany potencjał ludzi
Pomysły i doświadczenie pracowników, z których firma nie korzysta.
W produkcji: operator wie, jak skrócić przezbrojenie, ale nikt go nie pyta.
W usługach i biurze: konsultant obsługi klienta ograniczony do sztywnego skryptu.
I tu jest sedno: straty nie występują osobno. Nadprodukcja tworzy zapasy. Zapasy wymagają transportu i miejsca. W stosach materiału łatwo przeoczyć wadę. Dlatego Ohno uważał nadprodukcję za najgorszą ze strat. Ona napędza pozostałe.
Jak rozpoznać straty w swoim procesie?
Strat nie zobaczysz z biura ani z raportu. Raport pokaże Ci wynik. Nie pokaże, dlaczego operator chodzi dziesięć razy po ten sam klucz.
Wybierz jeden proces. Nie całą firmę. Jeden produkt, jedną usługę, jedno zlecenie.
Idź na gemba. Gemba to z japońskiego „rzeczywiste miejsce”, czyli tam, gdzie powstaje wartość: hala, magazyn, biuro obsługi klienta.
Idź za produktem albo dokumentem, od wejścia do wyjścia. Zapisuj każdy krok, każde czekanie i każde przeniesienie.
Zmierz czas pracy i czas całkowity. Porównaj czas cyklu z lead time. Różnica to czas, w którym proces nic nie robi dla klienta.
Narysuj mapę. Diagram spaghetti pokaże zbędny ruch i transport. VSM pokaże zapasy i oczekiwanie. W biurze sprawdzi się Makigami.
Zapytaj ludzi, którzy robią ten proces codziennie. Oni widzą straty od lat. Często nikt ich po prostu nie zapytał.
Jak przejść przez mapowanie krok po kroku, opisałem w poradniku Mapowanie procesów: co to jest i jak je przeprowadzić krok po kroku.
Jak walczyć ze stratami?
Każda strata ma swoje typowe narzędzia. Nie traktuj tej listy jak przepisu. Najpierw zrozum, skąd strata się bierze w Twoim procesie, potem wybierz narzędzie.
Od czego zacząć? Nie od wszystkich ośmiu naraz. Wybierz jedną stratę, którą widać w liczbach: w czasie, w złotówkach albo w reklamacjach. Usuń ją, ustal nowy standard i dopiero wtedy bierz następną.
Najczęstsze błędy w walce ze stratami
Polowanie na straty zza biurka. Z arkusza widać skutek, a nie przyczynę. Bez gemba usuwasz objawy.
Wszystko naraz. Lista 40 strat na flipcharcie wygląda dobrze. Po miesiącu nikt do niej nie wraca.
Zmiany bez ludzi. Nowy układ stanowisk zaprojektowany bez operatorów często wraca do starego w dwa tygodnie.
Brak standardu po zmianie. Strata usunięta bez standardu wraca. Po cichu.
Najczęstsze pytania o straty w procesach
Co to jest strata w Lean?
Każda czynność, która zużywa zasoby, a nie dodaje wartości z punktu widzenia klienta. Po japońsku Muda.
Ile jest strat w Lean: 7 czy 8?
Taiichi Ohno opisał 7 strat. Ósmą, czyli niewykorzystany potencjał ludzi, dodano później w zachodniej literaturze Lean. Obie wersje są w użyciu.
Czym różnią się Muda, Mura i Muri?
Muda to strata, Mura to nierównomierność, a Muri to przeciążenie ludzi i maszyn. Nierównomierność i przeciążenie są często źródłem strat.
Czy straty występują też w usługach i w biurze?
Tak. W biurze najczęściej widać oczekiwanie, nadmierne przetwarzanie i poprawki. Trudniej je zobaczyć, bo nie leżą na regale, tylko w skrzynkach mailowych i systemach.
Od której straty zacząć?
Od tej, którą najłatwiej pokazać w liczbach i która najbardziej przeszkadza klientowi. Często jest to oczekiwanie albo poprawki.
Jedno narzędzie Lean i AI w tygodniu, prosto do Twojej skrzynki
Krok po kroku, na przykładzie z realnego procesu, z podpowiedzią, gdzie AI skraca pracę. Czyta go ponad 400 praktyków. Wypiszesz się jednym kliknięciem.


